Επτάνησα και Ευρώπη

Αν κανείς αναζητήσει την κοινή ευρωπαϊκή ταυτότητα -θέμα αγαπημένο των ημερών μας- θα την εντοπίσει στην κοινή της πορεία, μια πορεία που έγινε κοινή λες και υπήρξε κάποια κεντρική συνεννόηση, κάποιο κοινό σχέδιο, κάποιο πολιτμπιρό. Κι' όμως, δεν υπήρξε τίποτε από όλα αυτά. Ούτε καν φαξ και ίντερνετ. (Ή μάλλον κάτι απ' όλα αυτά υπήρξε: και οι μυστικοί επαναστάτες του ιταλικού και γαλλικού καρμποναρισμού, και η δική μας Φιλική Εταιρεία, και η αξιώνουσα να εκπροσωπήσει το σύνολο των επαναστατικών εθνικών κινημάτων Comite Central Democratuque Eyropeen / Ευρωπαϊκή Δημοκρατική Κεντρική Επιτροπή -ιδρυθείσα το 1850 στο Λονδίνο από τον Mazzini και άλλους- υπήρξαν. Όμως η διάχυση των ιδεών υπερέβαινε την οργάνωση των ιδεών). Οι μεγάλοι σταθμοί της Ευρώπης, 1789,1821, 1830-31, 1848, που σφραγίζουν την περίοδο που ο HObsbawm ονομάζει "εποχή των επαναστάσεων", είναι η τρανή απόδειξη μιας κοινής πορείας.

Στα Επτάνησα, κατά την περίοδο 1797-1864 (από το τέλος της ενετοκρατίας μέχρι το τέλος της αγγλοκρατίας), μπορεί να μην έγινε κάποια ξεχωριστή κοσμογονία. Όμως, η κοσμογονία των ευρωπαϊκών εθνών του 19ου αιώνα αποτυπώθηκε, με αδρές γραμμές, και εδώ. Μπορεί κάποιος να καταλάβει τις ιδέες, τα ρεύματα, τα πολιτικά κινήματα, τις συμπεριφορές και όλες τις αντιφάσεις που εκδηλώθηκαν κατά την περίοδο αυτή σε κάθε άλλο μέρος της Ευρώπης, αν μελετήσει προσεκτικά τα μέτωπα, τις συγκρούσεις και τις λεπτές διαφοροποιήσεις που εμφανίσθηκαν στα Επτάνησα κατά την ίδια περίοδο.

Το ζήτημα της εθνικής ολοκλήρωσης υπήρξε η άλλη πλευρά του αγώνα κατά των δυναστειών και αυτοκρατοριών. Δίπλα στον ρομαντισμό των αγωνιζομένων υπήρξε, από την πρώτη στιγμή, και ο μικρός και μεγάλος υπολογισμός συμφέροντος των Μεγάλων αλλά και των μικρών Δυνάμεων. Η Αγγλία, που εμφανιζόταν ως συμμεριζόμενη τα φιλελεύθερα αισθήματα των αγωνιζομένων λαών, πολέμια ούσα της Ρωσίας και της Αυστριακής Αυτοκρατορίας, δεν ήθελε να ακούσει κουβέντα για τη διάλυση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Η περίφημη "αρχή των εθνικοτήτων" του Mazzini δεν έπρεπε να διαταράξει συμφέροντα και ισορροπίες ευνοϊκές. (Εξ ου και η αντιφατικότητα πολλών ιταλών εξορίστων του καρμποναρισμού και, αργότερα, του Risorgimento, κατά την εδώ παρουσία τους).

Η "αρχή των εθνικοτήτων", διατυπωθείσα από το Giuseppe Mazzini, άλλο Ρήγα Φεραίο, όριζε ότι το κάθε έθνος έπρεπε να αγωνισθεί για την αποτίναξη του ζυγού του. Το έθνος, κατά το θεωρητικό οικοδόμημα του Mozzini, αποτελούσε μια ενδιάμεση κατάσταση ανάμεσα στον Θεό και τον άνθρωπο. Κάθε έθνος, έχοντας συνείδηση του θεϊκού σχεδίου, του οποίου πρώτη βαθμίδα είναι η ελευθερία και η ανεξαρτησία, έπρεπε να αγωνίζεται για την ελευθερία του. Δεσποτικές μοναρχίες και αυτοκρατορίες παραβίαζαν τη φυσική (ή θεϊκή) τάξη των πραγμάτων και έπρεπε να ανατραπούν. (Ο Mazzini υπήρξε και η σταθερή πηγή ενημέρωσης της Ευρώπης για τους αγώνες των Επτανησίων.)

Μετά τις μεγάλες, αν και ηττηθείσες, ευρωπαϊκές εξεγέρσεις του 1848, ο καθένας έπαιρνε τα διδάγματά του. Η κρίσιμη περίοδος 1959-1962, περίοδος της τελικής φάσης του επτανησιακού αγώνα για την Ένωση, αλλά και περίοδος της τελικής φάσης του Risorgimento (της Ιταλικής Παλιγγενεσίας), καθώς και περίοδος κρίσιμων φάσεων άλλων εθνικών αγώνων (Πολωνία, Βαλκάνια κλπ), όλα σχεδόν τα επαναστατικά κινήματα στην Ευρώπη διχάσθηκαν γύρω από το δίλημμα της εθνικής-ολοκλήρωσης-με-κοινωνικό-περιεχόμενο ή της εθνικής-ολοκλήρωσης-άνευ-κοινωνικού-περιεχομένου. (Είναι η απαρχή μιας ιστορικής διαίρεσης με μακροπρόθεσμες συνέπειες.)

Στα Επτάνησα, το κόμμα των Ριζοσπαστών, από το 1858, διασπάται σε Ενωτικούς και Αληθείς. Οι υπό το ζακυνθινό Κωνσταντίνο Λομβάρδο Ενωτικοί Ριζοσπάστες επεδίωξαν την συνηγορία των μετριοπαθών και συντηρητικών δυνάμεων της Ευρώπης. Κατηγόρησαν δε τους Αληθείς Ριζοσπάστες ως ταυτοζόμενους με το "δημοκρατικό κομμουνισμό".(!) Κατά τους υπό τους κεφαλλήνες Ηλία Ζερβό-Ιακωβάτο και Ιωσήφ Μομφεράτο Αληθείς Ριζοσπάστες, που έμειναν πιστοί στα αρχικά αιτήματα του ριζοσπαστισμού (τα εμφορούμενα από τις ιδέες της ελευθερίας και της κοινωνικής δικαιοσύνης), η Ένωση αποτελούσε "απαράγραπτο και φυσικό δικαίωμα". Οι Αληθείς Ριζοσπάστες καταδίκαζαν κάθε έκκληση ή "ικετήρια αναφορά" προς τους ευρωπαίους ηγεμόνες, που εχαρακτηρίζοντο συλλήβδην "τύραννοι και καταπιεστές των λαών". Πίστευαν δε ότι μια συνέλευση των Ιονίων Νήσων, εκλεγμένη με καθολική ψηφοφορία, θα μπορούσε de facto να καταργήσει το "σύνταγμα" του Maitland του 1817 και να ανακηρύξει την ένωση με την Ελλάδα.

Δεν μπορεί να αποφανθεί κανείς επί του ποιος, σε όλη αυτή την περίοδο, είχε δίκιο. Η αγωνιστικότητα και η αγνότητα των Αληθών Ριζοσπαστών, που αρνηθέντες αξιώματα πέθαναν κάποτε εν απολύτω αξιοπρεπεία και σιωπή (και ένιοι εξ αυτών, όπως ο Μομφεράτος, εν απολύτων πενία); η αγωνιστικότητα και ο πραγματισμός των Ενωτικών Ριζοσπαστών, που άρπαξαν την ευκαιρία της Ένωσης και οδήγησαν τα Επτάνησα στην μεγάλη πατρίδα; ο σοβαρός σκεπτικισμός των Μεταρρυθμιστών, με την πνευματική παρακαταθήκη ενός Βράιλα-Αρμένη, ενός Κάλβου και πολλών άλλων φωτισμένων μυαλών, που πάσχιζαν για την ευρύτερη παιδεία; η με αυταπάρνηση διεκδικητικότητα άλλων σεβάσμιων προσωπικοτήτων, όπως του σεπτού μητροπολίτη Κερκύρας Αθανασίου; ή ο τυχοδιωκτικός καιροσκοπισμός των Προστασιανών-Καταχθονίων; Σε κάθε ιστορική περίοδο φαίνεται να δικαιώνονται διαφορετικές συμπεριφορές και δράσεις. δεν μπορούμε να αποφαινόμαστε οριστικώς και διαπαντός. Νομίζω ότι την 21η Μαϊου, αφήνοντας έξω τους τελευταίους, τιμούμε όλους τους υπόλοιπους. Και σ' εμένα ας μου επιτραπεί να τιμήσω ιδιαιτέρως των Ιωσήφ Μομφεράτο και τον Ηλία Ζερβό-Ιακωβάτο.

Κώστας Βέργος