Κώστας Βέργος:

Τι δεν πρέπει να είναι η Αριστερά

  

Η Αριστερά δεν μπορεί να εμφανίζεται, τον 21ο αιώνα, ως ο απόλυτος αυθέντης της μιας και μόνης πολιτικής αλήθειας. Δεν μπορεί καν να καμώνεται πως ξέρει. Γιατί αυτός που ξέρει -όπως υπαινίσσεται η μετανεωτερική διαλογικότητα- δεν μπορεί να κατανοήσει και άρα να διαλεχθεί. Ο διάλογος προϋποθέτει να απαρνηθούμε την "αλήθεια" προς χάριν του Άλλου. Ο Άλλος είναι φορέας μιας ποικιλίας ιδεών, προφανώς όχι "ορθών". Η Αριστερά (σταλινική ή εκσυγχρονιστική), όμως, δεν διαλέγεται, προσκολημμένη στο "ορθό". Και αν καμώνεται ότι διαλέγεται, το κάνει για να πείσει και όχι για να πειστεί, όχι δηλαδή για να κατανοήσει.

 

Η Αριστερά βέβαια, θα σκεφτεί κανείς, θα πάψει να είναι Αριστερά αν χάσει ένα βασικό στοιχείο της υπόστασής της: την θεωρητική παντοδυναμία της. Τι Αριστερά θα είναι, αν δεν έχει "θεωρία", και δη θεωρία που να προβλέπει ένα τέλος (φινάλε και σκοπό) της ανθρώπινης ιστορίας; Γιατί είναι αλήθεια ότι, πριν από το Φουκουγιάμα, πολλοί μαρξιστές (ίσως και ο ίδιος ο Μαρξ) -περισσότερο εγελιανοί και από τον ίδιο τον Έγελο- διακήρυξαν το δικό τους τέλος της ιστορίας: σοσιαλιστικό (κατά αυστηρή μηχανική νομοτέλεια!).

 

Η Αριστερά του υπαρκτού σοσιαλισμού δεν διαλέχθηκε ποτέ με την κοινωνία. Οι διαδικασίες αμφίδρομης επικοινωνίας, που προέβλεπε ο φαραωνικός σοβιετικός κεντρικός σχεδιασμός, απλώς υπερτιμούσαν τις οικονομικές επιδόσεις, επιδιώκοντας τον έπαινο των ισχυρών ινστρουκτόρων που "ήξεραν". Η Αριστερά της "εκσυγχρονιστικής κεντροαριστεράς" δεν διαλέχθηκε ποτέ με την κοινωνία. Οι διαδικασίες εκσυγχρονισμού ήταν και είναι διαδικασίες πατερναλιστικού ελέγχου αυτών που "ξέρουν" επί των "καθυστερημένων" τμημάτων της κοινωνίας που δεν "ξέρουν" (χωρίς κανείς να μπαίνει στον κόπο να εξηγεί ποιες είναι κάθε φορά οι δυνάμεις του φωτός και ποιες του σκότους).

 

Υπάρχει ένα κρίσιμο σημείο που χωρίζει την νεωτερικότητα από την μετανεωτερικότητα. Η νεωτερικότητα (στην οποία δεν ανήκει ο Ντοστογιέφσκι αλλά ο Τολστόι) ξέρει χωρίς να διαλέγεται. Η μετανεωτερικότητα (στην οποία προδρομικά ανήκει ο Ντοστογιέφσκι) δεν ξέρει αλλά διαλέγεται. Η Αριστερά του 21ου αιώνα δεν μπορεί να είναι η Αριστερά του 19ου αιώνα, δηλαδή δεν πρέπει να είναι η Αριστερά που ξέρει. Πρέπει να είναι η Αριστερά που διαλέγεται. Κατά τα άλλα, καλόν είναι να συνεχίσει να ασχολείται με το αρχαίο της αίτημα: αυτό της δικαιοσύνης. Να συνεχίσει διαλεγόμενη και όχι ξέροντας. Και "διαλεγόμενη" σημαίνει εγκατάλειψη, δια παντός, της υπόθεσης της θεωρητικής παντοδυναμίας, υπό οιανδήποτε έννοια.

 

Ο διάλογος δεν είναι μια διαδικασία που τελειώνει ποτέ δια κάποιας ολοκληρωτικής πειθούς αυτών που ξέρουν επί αυτών που δεν ξέρουν. Διάλογος που τελειώνει δεν είναι διάλογος. Και δικαιοσύνη που επιτυγχάνεται μετά από ένα τελειωμένο διάλογο δεν είναι δικαιοσύνη, αλλά επιβολή των ολίγων επί των πολλών: ολιγαρχία.

 

Ο διάλογος συνιστά μια, ούτως ή άλλως, επικίνδυνη κατάσταση. Ο διάλογος γίνεται με την άλλη άποψη και τον άλλο τρόπο που αμφισβητούν, πάντα, το σύνολο του οικοδομήματος που με κόπο χτίστηκε. Στον διάλογο είσαι πάντα ανοιχτός και, άρα, εν κινδύνω. Για την ώρα, ελάχιστοι στην Αριστερά είναι πρόθυμοι για διάλογο. Και, βεβαίως, αυτοί οι ελάχιστοι διατρέχουν κι ένα δεύτερο, σοβαρότερο, κίνδυνο: Πέραν της διαλογικής αμφισβήτησής τους υπάρχει ο μη διαλογικός κίνδυνος να χαρακτηριστούν σκοταδιστές, αν δουν με συμπάθεια (κατά την αρχαία έννοια, με κατανόηση) ένα εθνικό ή θρησκευτικό σύμβολο, ή λαϊκιστές, αν θελήσουν να αφουγκρασθούν αμοντάριστες φωνές απελπισμένων. Και αυτό δεν είναι ένα άλλης τάξεως ζήτημα, διότι ακριβώς αποδεικνύει την απροθυμία διαλόγου των προθύμων: των προθύμων να απευθύνουν χαρακτηρισμούς σκοταδισμού, απομονώνοντας τον εαυτό τους από μια μιασματική κοινωνία που δεν "ξέρει". (Υγειονομική η προσέγγιση, αφού ως ιατροί-θεραπευτές της κοινωνίας συμπεριφέρονται αυτοί που "ξέρουν").

 

Ο Βιτγκενστάιν, αυτός ο λάκων του λόγου, που επηρέασε την σκέψη του δεύτερου μισού του 20ου αιώνα όσο κανείς άλλος, είναι ο φιλόσοφος της αρνητικής φιλοσοφίας: Η φιλοσοφία (η γλώσσα) μπορεί να πει μόνον τι δεν μπορεί να πει. Εξέφρασε και ο δικός μας Καστοριάδης την αντίθεσή του προς την "θεωρία" και έγινε εξοβελιστέος. Όμως αυτό, η διαλογικότητα στη θέση της "θεωρίας" και της "αλήθειας", είναι το καλύτερο που φέρνει μαζί της η μετανεωτερική και μετα-στρουκτουραλιστική συνθήκη. Και ό,τι και αν αιτούμεθα σήμερα, αριστερή δικαιοσύνη ή δεξιά ελευθερία της αγοράς, πρέπει να το βαφτίσουμε σε αυτή την αρνητική φιλοσοφία (τι δεν μπορεί, τι δεν πρέπει), σ' αυτό τον ατελεύτητο μετανεωτερικό διάλογο. [Αφήνοντας κατά μέρος και η Δεξιά, τυπική υπέρμαχος της ελευθερίας της αγοράς, την επίσης αντι-διαλογική θεία πρόνοια της "αοράτου χειρός" (του Άνταμ Σμιθ) που αυτή και μόνον, δήθεν, μεριμνά για την οικονομία -και τους αυτοματισμούς της- αν ο καθένας επιδιώκει, κατά την προτεσταντική επιταγή (Μαξ Βέμπερ), το προσωπικό του συμφέρον.]

 

ΚΩΣΤΑΣ ΒΕΡΓΟΣ

 

Βήμα διαλόγου