Διονύσης Πολίτης

Συμβολή στον διάλογο για το 4ο τακτικό Συνέδιο του ΣΥΝΑΣΠΙΣΜΟΥ

Παρατηρήσεις στο κείμενο Α (του Αριστερού Ρεύματος;)

 

1. γενικά.

 

Το κείμενο είναι πολύ ενδιαφέρον. Περιγράφει βασικά χαρακτηριστικά του σοσιαλισμού, κάνει μια γενικά σωστή εκτίμηση του χαρακτήρα της ΕΕ (σε αντίθεση με το κείμενο Β, που υποτάσσεται στην τρέχουσα στρατηγική της αστικής τάξης), κάνει μια ενδιαφέρουσα ανάλυση του ελληνικού καπιταλισμού (οικονομία και πολιτικό σύστημα) βάζοντας κάποια καινούργια στοιχεία, εισάγει κάποια  αναλυτικά εργαλεία στην πολιτική θεωρία, χρήσιμα στην αποσαφήνιση της στρατηγικής. Βασικές αδυναμίες κατά την γνώμη μου, η προσέγγιση της λεγόμενης παγκοσμιοποίησης σαν πολιτικής των ΕΠΑ και όχι σαν νέας φάσης του καπιταλισμού, και η περιορισμένη αναφορά στο ρόλο και στα σύγχρονα χαρακτηριστικά της εργατικής τάξης (γίνεται μια γενική αναφορά σε υποτελείς τάξεις). Αποσαφήνιση  νομίζω χρειάζεται η προσπάθεια κομματικής αντιστοίχησης σε τάξεις.

 

2. βρισκόμαστε σε μια νέα φάση του καπιταλισμού.

 

 Ο καπιταλισμός πιστεύω έχει εισέλθει σε ένα καινούργιο στάδιο, τον υπερεθνικό καπιταλισμό. Βασικά χαρακτηριστικά των προηγούμενων σταδίων παραμένουν, αλλά υπάρχουν καινούργια που τον διαφοροποιούν.

Τα τέσσερα –κατά την γνώμη μου- βασικά χαρακτηριστικά του νέου σταδίου είναι:

Α) νέες τεχνολογίες: εδώ γίνεται κύρια λόγος για την πληροφορική και την επανάσταση που επιφέρει στην παραγωγή αλλά και στην κοινωνία γενικότερα. Κάποιες μελέτες αναφέρουν ότι το 75% των σημερινών εργασιών υπόκεινται σε αυτοματοποίηση, με ότι αυτό σημαίνει για την ανεργία, και την διάρθρωση της παραγωγής. Μελλοντολόγοι προβλέπουν ότι στο όχι μακρινό μέλλον θα απασχολείται στον τομέα της υλικής παραγωγής μόλις το 5% του πληθυσμού. Ανεξάρτητα από τι βάσιμο ή όχι αυτών των προβλέψεων, τα ήδη ορατά αποτελέσματα της χρήσης των νέων τεχνολογιών είναι τεράστια. Έχουμε την νεοφιλελεύθερη στροφή στην καπιταλιστική διαχείριση ώστε να αυξηθεί η καπιταλιστική κερδοφορία και  να γίνουν δυνατές οι επενδύσεις νέας τεχνολογίας σε βάρος του βιοτικού επιπέδου της εργατικής τάξης. Έχουμε την αλλαγή του ειδικού βάρους κλάδων, την καταστροφή ή συρρίκνωση κάποιων παραδοσιακών και άνοδο κλάδων νέας τεχνολογίας και νέων προϊόντων. Έχουμε νέα χαρακτηριστικά  σε μερίδες της εργατικής τάξης. Έχουμε την δημιουργία νέων ποιοτικών χαρακτηριστικών στο χρόνο και στο χώρο, την δημιουργία ενός νέου χώρου, του κυβερνοχώρου. Χωρίς τις νέες τεχνολογίες δεν θα μπορούσε να προχωρήσει η παγκοσμιοποίηση των χρηματιστηριακών αγορών, μια σειρά νέα φαινόμενα με πλανητική διάσταση. Δεν θα μπορούσε να επεκταθεί ο καπιταλισμός σε νέους τομείς του πολιτισμού και της ψυχαγωγίας. Τέλος  όχι μικρότερη σημασία έχουν και οι τεχνολογίες νέων υλικών, γενετικής και βιοτεχνολογίας.

Β) υπερεθνικές ρυθμίσεις-πολυεθνικές: εδώ έχουμε  φαινόμενα και πλανητικής αλλά και περιφερειακής διάστασης. Πλανητικής είναι η  επέκταση του καπιταλισμού σε όλο σχεδόν τον πλανήτη, η ανάδυση των νέων οικονομιών της ΝΑ Ασίας, οι διεθνείς ρυθμίσεις για το εμπόριο και τους δασμούς, η διεθνής λειτουργία του νόμου της αξίας. Περιφερειακές είναι οι επιμέρους ολοκληρώσεις και η νέα πραγματικότητα που δημιουργούν (Ευρωπαϊκή Ένωση, NAFTA, και άλλες ζώνες εμπορίου στην Ασία). Ο αυξανόμενος ρόλος των πολυεθνικών, αν και αμφισβητούνται έντονα τα ποιοτικά του χαρακτηριστικά δείχνει μια σημαντική επέκταση όσον αφορά τα ποσοτικά. Χαρακτηριστικά το 25% της παγκόσμιας παραγωγής ανήκει στις πολυεθνικές,. Στις 60 μεγαλύτερες οικονομικές δυνάμεις στον κόσμο, το 1/3 δεν είναι κράτη, αλλά πολυεθνικές εταιρείες.  Σαν αποτέλεσμα έχουμε μια νέα σχέση εθνικού-διεθνικού. Εξίσου σημαντικές είναι και άλλες παράμετρες, όπως η ιδεολογική παγκοσμιοποίηση, η πύκνωση των επικοινωνιών, ο μαζικός τουρισμός, η Αμερικάνικη μονοκρατορία.

Γ) μετά-φορντική οργάνωση της παραγωγής: από τη δεκαετία του ΄70 παρατηρούνται κάποιες καινούργιες τάσεις στην οργάνωση της παραγωγής που ονομάζονται μετα-φορντισμός. Έχουμε στροφή από την μαζική παραγωγή τυποποιημένων προϊόντων σε προϊόντα προσαρμοσμένα στις ειδικές ανάγκες του πελάτη, έχουμε αντί της αλυσίδας μαζικής παραγωγής ευέλικτη οργάνωση, αντί τον τυποποιημένο εργάτη, κύκλους ποιότητας (το λεγόμενο Ιαπωνικό μοντέλο), έχουμε τον επανασχεδιασμό των οργανογραμμάτων (reengineering) επιχειρήσεων. Στο μέγεθος των επιχειρήσεων έχουμε αντιφατικές τάσεις. Από την μια μεριά έχουμε συγχωνεύσεις, που οδηγούν σε παραπέρα μονοπώληση, συγκέντρωση και συγκεντροποίηση κεφαλαίου, και από την άλλη ευέλικτα σχήματα, δημιουργίας δικτύων, υπεργολαβιών, σχημάτων παροχής δικαιοπραξίας (franchising). Φυσικά αυτές οι τάσεις δεν είναι μοναδικές, αλλά συνυπάρχουν με τις παλιές δοκιμασμένες μεθόδους παραγωγής.

Δ) νέα κλαδική διάρθρωση: κύρια και εντεινόμενη τάση είναι η σχετική συρρίκνωση του υλικού τομέα της παραγωγής σε όφελος των υπηρεσιών και του τομέα του πολιτισμού, και όσον αφορά το παραγόμενο εισόδημα, και όσον αφορά την απασχόληση.  Είναι η δεύτερη ιστορική διακλαδική αναδιάταξη μετά την δραματική συρρίκνωση του πρωτογενούς τομέα ( στις ΕΠΑ από 60% που απασχολούνταν το 1850 έφτασε το 2,7% σήμερα. Στην Ελλάδα η πρόσφατη διαχρονική εξέλιξη για τους απασχολούμενους στην γεωργία είναι 57% το 1928, 48% το 1951, 40% το 1971, 27% το 1981, περίπου 20% το 2001). Αν και οι στατιστικές δημιουργούν σύγχυση για το τι είναι υλική και μη υλική παραγωγή, αν και τοποθετούν στην μη υλική παραγωγή ολόκληρους κλάδους όπως οι επικοινωνίες, που περιλαμβάνουν και υπηρεσίες και υλική παραγωγή, η τάση είναι σαφής. Πχ στην Ελλάδα οι μισθωτοί στην υλική παραγωγή σε σχέση με το σύνολο των μισθωτών, από 54% το 1981, έπεσε στο 45% το 1991στο 37,7% το 1996. Η μεγάλη πλέον πλειοψηφία της εργατικής τάξης απασχολείται στις υπηρεσίες και στον τομέα του πολιτισμού, με ότι αυτό συνεπάγεται για την κατάσταση και την συνείδηση της.

 

3. νέα χαρακτηριστικά της εργατικής τάξης.

 

Η έλλειψη χώρου δεν επιτρέπει αναλυτική περιγραφή, συνοπτικά αναφέρω τις εξής τάσεις:

 4. τα μπλοκ εξουσίας και τα κόμματα.

 

Κάθε κόμμα εκπροσωπεί ένα ιδιαίτερο μπλοκ που περιλαμβάνει τάξεις και μερίδες τάξεων, όχι ισότιμα, αλλά διακρίνοντας την ηγεμονική τάξη, τις σύμμαχες, και τις υποτελείς, που βρίσκουν μια μερική εκπροσώπηση κάποιων συμφερόντων τους, πραγματικών ή και φανταστικών. Αυτό το μπλοκ δεν σχηματίζεται μιας για πάντα, αλλά ανασχηματίζεται διαρκώς, δημιουργούνται ρωγμές, και αλλαγές στις ιεραρχήσεις.

 

Κάποιες πρώτες σκέψεις.

 

Η αρχική διακυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ, εκπροσωπούσε πλατειά μικροαστικά στρώματα της πόλης και της υπαίθρου, τις μερίδες της εργατικής τάξης του ευρύτερου δημόσιου τομέα, μεγάλο μέρος εργαζομένων του δημοσίου, και μεγάλο μέρος της διανόησης. Εκπροσωπούσε όμως όχι αυτοτελή συμφέροντα, αλλά μάλλον έναν συμβιβασμό με την αστική τάξη, δεν αμφισβητούσε την οικονομική εξουσία της, και έγινε με πρωτόγονες μορφές επιλεκτικότητας (΄οι δικοί μας΄), ρουσφετιού και με αξιοποίηση του κρατικού μηχανισμού σαν λεία. Για κάποιες λαϊκές μερίδες αυτό σήμαινε μια απότομη άνοδο του βιοτικού τους επιπέδου, και έτσι εξηγείται η πολύ στέρεα και ανθεκτική σχέση που δημιουργήθηκε. Στην πορεία το ΠΑΣΟΚ άρχισε να στηρίζεται όλο και πιο σε μια καινούργια κρατικοδίαιτη αστική τάξη, καθώς και σε πολυάριθμα μεσαία στρώματα, που εν πολλοίς δημιουργήθηκαν με δημόσιο χρήμα και με την διαχείριση κοινοτικών κονδυλίων της ΕΕ. Προς το τέλος της διαχείρισης οι δεσμοί με κάποια εργατικά στρώματα διαφοροποιούνταν, παίρνανε καθαρά μορφή συνδιαλλαγής (δουλειά ή καριέρα στο δημόσιο), και με άλλα σπάγανε (πχ άνεργοι που δεν μπορούσε να τους βρει δουλειά), και η κοινωνική του βάση μετατοπιζότανε σε εύπορα μεσαία στρώματα, και την αστική τάξη της διαπλοκής (μεγαλοεκδότες, εργολάβοι, προμηθευτές δημοσίου κτλ).

Η ΝΔ από την άλλη εκφράζει την παραδοσιακή αστική τάξη, αποκλεισμένα από κρατική στήριξη μεσαία στρώματα, και προσπαθεί να εκφράσει ευρύτερα λαϊκά στρώματα δυσαρεστημένα από το ΠΑΣΟΚ. Όσο αιρετικό και αν ακούγεται, μπορεί να εκφράσει και τρεις διακριτές μερίδες της εργατικής τάξης:

 Το ΚΚΕ εκφράζει το πιο παραδοσιακό κομμάτι της εργατικής τάξης, σε μη εκσυγχρονισμένες επιχειρήσεις, το σχετικά λιγότερο μορφωμένο, και μια μερίδα πολύ φτωχών μεσαίων στρωμάτων.

Τέλος ο Συνασπισμός, σήμερα εκφράζει ένα μικρό κομμάτι εργαζομένων με σχετικά ψηλότερη μόρφωση, επιστήμονες, κύρια στον δημόσιο τομέα. Θα μπορούσε να εκπροσωπήσει το νέο διευρυνόμενο κομμάτι εργαζομένων στις πιο μοντέρνες επιχειρήσεις, που δουλεύει με πρωτοβουλία και έχει ψηλότερη ειδίκευση και απαιτήσεις.

 

ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΠΟΛΙΤΗΣ

ΤΡΑΠΕΖΟΫΠΑΛΛΗΛΟΣ-ΚΕΡΚΥΡΑ

 

Βήμα διαλόγου